វត្តពោធិការាម

​

​

​

បន្ទាប់ពីព្រះពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់ដឹងហើយ ព្រះអង្គបានសម្តែងធម្មទេសនាលើកដំបូង ដោយបង្រៀនសាវកអំពីទុក្ខ និងមាគ៌ាដើម្បីរួចផុតពីទុក្ខ។ ព្រះធម៌នេះរួមមាន មជ្ឈិមាបដិបទា អរិយសច្ចៈបួន និងអរិយមគ្គមានអង្គប្រាំបី។ សេចក្តីពិតដែលព្រះពុទ្ធបានបង្ហាញនេះ ត្រូវបានហៅថា “ព្រះធម៌”។

ព្រះធម្មទេសនា និងការបង្រៀនរបស់ព្រះពុទ្ធ សុទ្ធតែចង្អុលបង្ហាញទៅកាន់សភាពពិតនៃសកលលោក ដែលក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ហៅថា “ធម៌”។ ព្រះអង្គបានសម្តែងធម្មទេសនាលើកដំបូងនៅជាយក្រុងវារាណសី ក្នុងឧទ្យានម្រឹគទាយវ័ន ដែលហៅថា សារនាថ។ ធម្មទេសនាលើកដំបូងនេះ បង្ហាញពីទិដ្ឋភាពទូទៅអំពីទុក្ខ និងផ្លូវចេញពីទុក្ខ ដែលត្រូវបានហៅថា “អរិយសច្ចៈបួន”។ ព្រះពុទ្ធតែងត្រូវបានប្រៀបធៀបទៅនឹងគ្រូពេទ្យ ដែលដំបូងធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យជំងឺ ហើយបន្ទាប់មកផ្តល់ថ្នាំព្យាបាល។ “អរិយសច្ចៈបួន” មានលំដាប់ដូចខាងក្រោម៖

១. ជីវិតពោរពេញដោយទុក្ខ (ទុក្ខសច្ចៈ) “ជំងឺ” ដែលព្រះពុទ្ធបានវិនិច្ឆ័យថាជាសភាពរបស់មនុស្ស គឺ “ទុក្ខៈ” ដែលជាភាសាបាលីបកប្រែថា “ការរងទុក្ខ” ឬ “ភាពមិនពេញចិត្ត”។ ព្រះពុទ្ធបានមានពុទ្ធដីកាអំពីទុក្ខបីប្រភេទ៖

• ទីមួយ គឺទុក្ខធម្មតា ដែលកើតពីការឈឺចាប់ផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត។

• ទីពីរ គឺទុក្ខដែលកើតពីការប្រែប្រួល ព្រោះអ្វីៗទាំងអស់ រួមទាំងអារម្មណ៍រីករាយ និងសេចក្តីសុខ សុទ្ធតែមិនស្ថិតស្ថេរ ដូចជាជីវិតផងដែរ។

• ទីបី គឺទុក្ខដែលកើតពីការមិនយល់ថា មិនមាន “ខ្លួនអញ” ណាមួយអាចនៅដាច់ដោយឡែកបានទេ ប៉ុន្តែអ្វីៗ និងមនុស្សទាំងអស់ រួមទាំងអ្វីដែលយើងហៅថា “ខ្លួនយើង” សុទ្ធតែអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក និងកើតឡើងដោយបច្ច័យ។

២. ទុក្ខកើតឡើងពីតណ្ហា និងការប្រកាន់ភ្ជាប់ (សមុទយសច្ចៈ) ព្រះពុទ្ធបានយល់ឃើញថា ការលោភលន់ ការចង់បាន ឬការប្រកាន់យកអ្វីមួយដែលខ្លួនមិនមាន គឺជាមូលហេតុចម្បងនៃទុក្ខ។ ដោយសារអ្វីៗទាំងអស់ដែលយើងហៅថា “ការពិត” មានភាពមិនស្ថិតស្ថេរ និងផ្លាស់ប្តូរជានិច្ច ការព្យាយាមកាន់កាប់វា គឺដូចជាការព្យាយាមចាប់ទឹកទន្លេឲ្យនៅនឹងកន្លែង ដែលទីបំផុតនឹងនាំមកនូវការខកចិត្ត។

៣. មានផ្លូវចេញពីទុក្ខ (និរោធសច្ចៈ) នេះគឺជាដំណឹងល្អនៃព្រះធម៌។ មនុស្សអាចបញ្ចប់តណ្ហាដែលផ្តោតលើអត្តខ្លួនឯង អាចបញ្ចប់ទុក្ខ ហើយទទួលបានសេរីភាពពីអារម្មណ៍ “មិនពេញចិត្ត” ដែលកើតឡើងជានិច្ច។

​

៤. ផ្លូវនោះគឺ “អរិយមគ្គមានអង្គប្រាំបី” (មគ្គសច្ចៈ) ដើម្បីអភិវឌ្ឍសេរីភាពនេះ មនុស្សត្រូវអនុវត្តនូវទម្លាប់នៃសីលធម៌ គំនិត និងសមាធិ ដែលជួយឲ្យដើរតាមមាគ៌ានេះ។ ទម្លាប់ទាំងប្រាំបីនោះរួមមាន៖

• សម្មាទិដ្ឋិ (ការយល់ត្រូវ) ៖ ការយល់ដឹងយ៉ាងជ្រាលជ្រៅថា អំពើ និងគំនិតអាក្រក់នាំឲ្យមានផលវិបាក ដូចគ្នានឹងអំពើ និងគំនិតល្អផងដែរ។

• សម្មាសង្កប្បៈ (ការតាំងចិត្តត្រូវ) ៖ ការយល់ថា សកម្មភាពទាំងឡាយកើតឡើងពីទម្លាប់នៃកំហឹង និងអត្តនិយម ឬពីទម្លាប់នៃមេត្តា ការយល់ដឹង និងសេចក្តីស្រឡាញ់។

• សម្មាវាចា (វាចាត្រូវ) ៖ ការយល់ដឹងអំពីសីលធម៌នៃពាក្យសំដី និងការនិយាយពិត។

• សម្មាកម្មន្តៈ (ការប្រព្រឹត្តត្រូវ) ៖ ការរក្សាសីលប្រាំ ដែលជាមូលដ្ឋាននៃសីលធម៌ទាំងអស់ គឺ មិនសម្លាប់ មិនលួច មិនប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម មិនកុហក និងមិនប្រើប្រាស់គ្រឿងស្រវឹង ឬសារធាតុដែលធ្វើឲ្យចិត្តស្រវាំង។

• សម្មាអាជីវៈ (ការចិញ្ចឹមជីវិតត្រូវ) ៖ ការរកស៊ីចិញ្ចឹមជីវិតតាមវិធីដែលស្របតាមសីលធម៌មូលដ្ឋាន។

• សម្មាវាយាមៈ (ការព្យាយាមត្រូវ) ៖ ការអភិវឌ្ឍរបៀបរស់នៅនេះ ដោយការយកចិត្តទុកដាក់ ការអត់ធ្មត់ និងការព្យាយាម ដូចជាការដាំដុះស្រែចម្ការ។

• សម្មាសតិ (ការមានសតិត្រូវ) ៖ ការអភិវឌ្ឍ “វត្តមាននៃចិត្ត” តាមរយៈការយល់ដឹងរាល់ពេលបច្ចុប្បន្ន ក្នុងការអនុវត្តសមាធិ ដូចជា ការដឹងដង្ហើម ការដឹងពេលដើរ និងការដឹងអារម្មណ៍ក្នុងរាងកាយ។

• សម្មាសមាធិ (ការតាំងចិត្តមាំត្រូវ) ៖ ការអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពនាំចិត្ត និងបេះដូងដែលរាយប៉ាយ ឲ្យមកកាន់ភាពផ្តោតមួយ ហើយអាចមើលឃើញសេចក្តីពិតបានយ៉ាងច្បាស់តាមរយៈចិត្តដែលមានសមាធិនោះ។